gündeminiz
Image
Tarihe not

MARD?N; KARGA?IK BURKA?IK B?R MEZOPOTAMYA UYGARLIK KENT?.

gündeminiz

Mardin, Mardin Da??n?n kale alt?nda, da??n ete?inde de?il ba?r?nda yerle?mi?, içinde çe?itli uygarl?k yap?tlar?n? bar?nd?ran bir Artuklu kenti.

Kaleyi arkan?z? verdi?inizde, önünüzde up uzun uzanan, ye?il ekinli engin deniz gibi duran Mezopotamya’d?r, ?a??rma. Mezopotamya’ya ?öylece da??n ba?r?ndan uçan bir k?rlang?ç gibi bak?p dü?lere dalacak, Sümerlerin, Akadlar?n, Asurlular?n, Hititlerin, Urartular?n, Babillerin sanr?s?n? göreceksin, ?a??rma.

Gözlerin burada ya?ayanlara dönecek, giysilerine bakacaks?n, davran??lar?na, erdemlerine, insanl?klar?na bakacaks?n, “Acaba hangisinden gelme” diye ara?t?racaks?n, de?i?iklik göremeyeceksin. Çünkü onlara kimlik veren giysilerini ?ngiliz, Frans?z egemenli?inden sonra terk edip, onlar?n özgenlerini-kültürlerini yok etmek için gelen, dost görünümlü ya?ular?-dü?manlar? gibi darbulak-pantolon, ceket, gömlek giydiklerini göreceksin. Kim Kürt, kim Süryani, kim Arap, kim Yezidi, kim Keldani, kim Türkmen, kim Türk bilemeyeceksin. Art?k onlar?n simgesel görünü?lerini bilmek istersen Cumhuriyet Meydan?ndaki Arkeoloji Müzesine ya da kentin do?usunda olan Sak?p Sabanc? Müzesine gitmen gerekli.

Arada bir Mardin ?alvarl?, ya da Arap üstlüklü birini görürsen, iyi incele; o özgenini son koruyanlard?r.

??in ilginç yan?, Mardin’de Müslüman deyince içlerinde; ?afi, Hanefi, Hanbeli ile Maliki mezheplerinin tümü de vard?r. Tüm bu mezhepler bir arada tap?n?rlar.

Koskoca Mardin’in araç geçen iki yolu vard?r. Biri yukar? bö?ürdeki çar?? yolu, di?eri alt bay?rdaki araç yolu. Yukar?dakinde tek yön bat?dan do?uya, a?a??dakinde do?udan bat?yad?r. Kuzey güney do?rultusunda yol yoktur.

Eski Mardin bu iki yol aras?nda yer al?r. Mardin’i görmek için, siz bat?dan ba?lay?p, bu döngüyü yürüyerek bitirin. Arada, girip ç?k?p eski kal?nt?lar? göreceksiniz.

Ancak ilk yapaca??n?z i?, önce Bat?’daki Arkeoloji, sonra da Sabanc? Müzesini görmek olmal?d?r. Sak?n bunlar? görmeden geziye, u?raklara ba?lamay?n.
Çar?? yolun ta eski ça?lardan beri kullan?lan dar, kesme ta?l? bir ana yol. Yaya kald?r?mlar?, özellikle Cumartesi, Pazar kalabal???n? kar??layacak geni?likte de?il. Araçlar s?k s?k s?k??mas?na kar??n, pek korne sesi duymad?m. Kal?ncaklar, konaklar, çar??lar, Kayseri kapal? çar??s?, a?evleri, küçük i?likler, s?la gecesi düzenleyen konaklar, hepsi bu yol üzerinde. E?er bingit-taksi tutmak isterseniz, Cumhuriyet alan?na gidin. Ancak sizin yabanc? oldu?unuz bilip 2 kat ederini alabilirler. Özen gösterin, pazarl?k edin. Yar?s? ya da üçte ikisine gidebilirsiniz. Dara ile Deyrul Zafaran’a (Safran manast?r?) gitmek için bingit tutacaks?n?z. Yakla??k 75 il 100 TL aras?, 35 km, ayr?ca gezi süresince sürücü sizi bekliyor.

Mardin’de çok ?ükür henüz bir AVM aç?lmam?? aç?lsa Mardin’de küçük i?likler ile gelenekler biter.

Unutmay?n, Mardin denince içinde kesinkes Midyat, Hasankeyf, Nusaybin, Dargeçit girer. Mardin’i gezmek için dört gün ay?r?n.

Eski Mardin’i gezerken sanki ?spanya Endülüs’deki Cortoba’y? gezer gibiydi. Çünkü örek-mimari nerdeyse ayn?. Mardin’deki evler ile ta? i?lemecili?i Endülüs’teki “Elhamra Saray?ndan” daha güzel.

Kumta??-kireçta??ndan olan bozumsu, k?z?l?ms? Mardin kayalar? eli?i-kaneviçe gibi i?lenerek, bak?lmaya doyulmayan güzellikte yap?lar ortaya ç?kar?lm??. Her yap?n?n biçimi kullan?? amac?na öre ayr?. Ta? i?çili?ini yapanlar Süryani ya da Ermenilermi?. Kentte en çok görülen Cami ile Kiliseler, ayr?ca medrese ile kamu yap?lar?. 
En çok göze batan ise, kubbelerin düz yuvarlak olmay?p, d??tan yivli(pileli) olmas?d?r. Bu biçim yaln?zca Mardin’de var. Bence en simgesel göze çarpan özellik bu. Bu yivli kubbeler, hem kiliselerde, hem çan kuleleri, hem de cami uzund?razlar?nda-minarelerinin külahlar?nda i?lenmi?. Eski yap?lar?n neredeyse tümü de çok bak?ml?. Camilerde, uzund?razlar ana gövdenin d???nda tutulmu?, ona yap???k de?il. Cami ile kilise bahçeleri kemerli revakl? bahçeler içinde, cami giri? kap?s? ise çok görkemli i?lemelerle bezeli, ortas? ah?ap, k?y?lar? süslü, oymal? ta?larla çevrelenmi?tir. Bu camilerin en eski ulu camidir. ?lgin olan, ana yivli kubbe alt?ndaki alt? aya??n kubbeye uyumlu biçimde e?rik-kavisli olmas?d?r. Önce onu görmelidir.
Yollar da genelde kayrak kumta??-kireçta??yla dö?eli. Çöpçüler, geceli gündüzlü ortal??? temizliyorlar. En çok at?k, ünlü kavrulmu? Mardin karpuz çekirde?i kabu?u ile sigara izmariti.

Mardin ayr?ca tesbihçili?in ba?kenti. Çe?it çe?it te?bih bulabilirsiniz. Hemen hemen herkesin elinde gerilimi ald??? söylenen te?bih sallan?yor. Ben asla kullanmam.

Ne var ki, bu e?siz yap?lar?n çevreleri karga??k burga??k, orant?s?z, kafas?na göre yap?lm?? çirkin, beton evlerle kirletilmi?. Geçmi?e bir sövgü gibi. Bunlar?n bir an önce y?k?l?p, çevresine ye?il doku dö?enmeli.

Mardin’de çok say?da cami, çok say?da uzund?raz var. Yükünme ö?ünlerinde-namaz vakitlerinde, ortak bir ça?r?-ezan okunuyor. Bu güzel. Ancak ses yükselteçlerini sonuna dek aç?lmas? insan? ç?ld?rt?yor, t?pk? öteki Türkiye kentlerindeki gibi.
Mardin’de esnaf çok iyi. Oturun çaylar?n? için, konu?un. Çok iyiler. Özellikle çay çok tad?ml?k.

Y?lg? nedeniyle, Kentlerde ço?un-nüfus oran? yüzde 60, k?rsalda oran? yüzde 43'tür. En kalabal?k ilçeler s?ras?yla K?z?ltepe, Merkez, Nusaybin ile Midyat. Ço?u, yüzde 45’i 15 ya??n alt?nda, ancak i?sizdir.

Mardin’de Arap soylu Türkler, Midyat’ta Süryani kökenli Türkler yo?un ya?amaktad?r. K?z?ltepe ile Nusaybin’de Kürtler ço?unluktad?r. Buralar? PKK’n?n yatakland??? yerlerdir. Olaylar da burada ç?kmaktad?r. Oysa Mardin çok güvenli bir kenttir.

Mardin kalesinin kuzey arkas?nda, “Yeni Mardin” ya da “Yeni?ehir” kuruludur. Buras? dörtgen tasar?ml? geni? yollarla bölünmü?, 10 ile 25 katl? betonarme yap?larla doludur. Yollar geni?, oturum güzeldir. Ne yaz?k ki burada AVM’ler aç?lmaya ba?lanm??t?r. Eski Mardin’de an?tsal yap?da oturanlar?n buralara ta??nmas? güdülenmelidir.

Mardin’in Suriye s?n?r? may?nl? oldu?undan burada tar?m yap?lmamaktad?r. ?lde orman ile a?aç yok gibidir. O eski Mezopotamya dönemindeki meyve bahçeleri, ba?lar yok.

Ancak Zafaran Manast?r? dolay?nda safran bitkisi yok, ancak zeytin ile badem a?açlar?n?n geni? bir alana dikilmi? olmas?, Müslümanlara ders olmal?.
Bu cennetin meyva bahçelerinin oldu?u, verimli Mezopotamya topraklar?n?n a?açs?z olmas? bizim utanmam?z gereken suçumuzdur. Nereli olursak olal?m bu topraklar?n a?açland?r?lmas? için örgütlenmeliyiz.

Mardin’de üzüm ba?? da yok, ancak ?arapç?l?k var. Süryanilerin yapt??? ?araplar?n üzümleri de d??ar?dan geliyormu?. ?arap ev yap?m?ysa 50, tecimselse 30 TL/?i?e.
Tatt?m. Özellikle tatl? ?arab?n? öneririm.
?çki de arkada?la içiliyor.

Övgün A. ERCAN, Gezgin Yazar

1 Nisan 2018, Mardin.

0 Yorum